A

Alfabet fonetyczny ITU

Literowanie słowami: Alfa, Bravo, Charlie… — żeby znak dało się bezbłędnie odebrać przy zakłóceniach.

AM

Modulacja amplitudy: zmienia się siła nośnej. Prosta, ale zajmuje dwie wstęgi i marnuje moc na nośną.

Antena dipolowa (dipol)

Najprostsza antena: przewód o długości ok. połowy fali, zasilany w środku. Impedancja w rezonansie ok. 73 Ω, największe promieniowanie prostopadle do anteny.

Antena GP (ground plane)

Pionowy promiennik ćwierćfalowy z przeciwwagami (radialami) — „sztuczna ziemia”. Dookólna w poziomie.

Antena Yagi

Antena kierunkowa: dipol (element aktywny), za nim reflektor, przed nim direktory. Ma zysk i tłumienie wsteczne; typowa na UKF.

B

Balun

Transformator symetryzujący: łączy symetryczną antenę (np. dipol) z niesymetrycznym kablem koncentrycznym, czasem też zmienia impedancję.

Bandplan

Umowny podział pasma IARU na odcinki dla emisji (CW, cyfrowe, SSB, przemienniki, satelity) — ułatwia współistnienie stacji.

C

C4FM / DMR / D-STAR

Cyfrowe emisje głosowe na UKF (Yaesu, Motorola/Hytera, Icom) z przemiennikami i sieciami internetowymi (WIRES-X, BrandMeister, reflektory).

CEPT (HAREC, T/R 61-01)

Porozumienia europejskie: z polskim świadectwem kat. 1 możesz czasowo nadawać w krajach CEPT pod znakiem z prefiksem kraju (np. DL/SP9ABC).

Cewka (induktor)

Element magazynujący energię w polu magnetycznym; reaktancja rośnie z częstotliwością. Indukcyjność w henrach (H).

CQ

Wywołanie ogólne: „czy ktoś mnie słyszy, chcę nawiązać łączność”.

CTCSS

Niski, niesłyszalny ton dodawany do nadawania (np. 71,9 Hz) — „klucz”, który otwiera przemiennik lub blokadę szumów.

CW (telegrafia)

Nadawanie kodem Morse’a przez kluczowanie nośnej. Najwęższa emisja i najlepiej przebija się przy słabych sygnałach.

Częstotliwość lustrzana

Druga częstotliwość, która po zmieszaniu daje tę samą p.cz. (oddalona o 2 × p.cz.) — odbiornik musi ją tłumić.

Częstotliwość pośrednia (p.cz.)

Stała częstotliwość w odbiorniku superheterodynowym, na którą mieszacz przenosi odbierany sygnał (np. 455 kHz, 10,7 MHz).

Czułość

Najsłabszy sygnał, który odbiornik jeszcze odbiera ze zrozumiałą jakością.

D

Decybel (dB)

Logarytmiczna miara stosunku: 3 dB ≈ 2× moc, 10 dB = 10× moc, 20 dB = 100× moc. dBm — moc odniesiona do 1 mW.

Dioda

Element przewodzący prąd w jednym kierunku; w prostownikach zamienia prąd zmienny na pulsujący stały.

Długość fali (λ)

λ = 300 / f [MHz] w metrach. Np. 145 MHz → ok. 2,07 m; stąd nazwy pasm „2 m”, „70 cm”.

DX

Daleka łączność, zwykle z innym kontynentem lub rzadkim krajem. DXCC — dyplom za łączności ze 100 krajami.

E

Emisje cyfrowe (FT8, RTTY, PSK31)

Przesyłanie danych modulacją dźwięku. FT8 odbiera sygnały daleko poniżej poziomu szumu — popularny przy słabych warunkach.

Emisje niepożądane

Każde promieniowanie poza zajmowanym pasmem: harmoniczne, produkty intermodulacji, szumy — mogą zakłócać innych.

F

Fala odbita (przestrzenna)

Fala odbita od jonosfery — daje zasięgi tysięcy kilometrów na KF.

Fala przyziemna

Fala biegnąca wzdłuż powierzchni Ziemi; ważna na niskich częstotliwościach (długie, średnie, 160 m), szybko słabnie na wyższych.

FM

Modulacja częstotliwości: zmienia się częstotliwość nośnej. Odporna na zakłócenia, standard na przemiennikach UKF.

H

Harmoniczne

Niepożądane sygnały na wielokrotnościach częstotliwości nadawanej (2f, 3f…) — tłumi je filtr dolnoprzepustowy na wyjściu nadajnika.

I

Impedancja falowa

Charakterystyczny opór linii przesyłowej (np. 50 Ω). Gdy antena ma tę samą impedancję, cała moc trafia do anteny.

Intermodulacja

Powstawanie nowych częstotliwości przy mieszaniu silnych sygnałów w nieliniowym elemencie (wzmacniaczu, odbiorniku).

J

Jonosfera

Zjonizowana przez Słońce warstwa atmosfery (ok. 60–1000 km), która odbija fale KF — dzięki niej łączności dalekie. Warstwy D, E, F1, F2.

K

Kabel koncentryczny

Linia zasilająca z żyłą w środku i ekranem dookoła; impedancja falowa zwykle 50 Ω (radio) lub 75 Ω (TV).

Karta QSL

Potwierdzenie przeprowadzonej łączności (papierowe lub elektroniczne: LoTW, eQSL) — podstawa zdobywania dyplomów.

Kod Q

Trzyliterowe skróty zaczynające się od Q (QRZ, QTH, QSL…) — z pytajnikiem są pytaniem, bez — odpowiedzią.

Kondensator

Element gromadzący ładunek; przepuszcza prąd zmienny, blokuje stały. Reaktancja maleje ze wzrostem częstotliwości. Pojemność w faradach (F).

L

Lokator QTH (Maidenhead)

Kod położenia, np. JO90NG — duży kwadrat 2°×1° i mniejsze pola. Używany w zawodach UKF i do liczenia odległości.

Ł

Łączność w niebezpieczeństwie (MAYDAY)

Sygnały MAYDAY/SOS mają bezwzględne pierwszeństwo: przerwij swoją łączność, słuchaj, notuj, w razie potrzeby przekaż informację służbom.

M

Mieszacz

Układ łączący dwa sygnały; na wyjściu pojawiają się ich suma i różnica częstotliwości.

MUF

Maksymalna użyteczna częstotliwość — najwyższa częstotliwość, która na danej trasie jeszcze odbija się od jonosfery.

P

Plamy słoneczne / SFI

Wskaźniki aktywności Słońca; im wyższe, tym silniej zjonizowana jonosfera i lepsze wyższe pasma KF (15–10 m). Cykl ok. 11 lat.

PLL

Pętla fazowa — stabilizuje częstotliwość generatora (VFO) względem wzorca kwarcowego; podstawa syntezy częstotliwości.

Polaryzacja

Kierunek pola elektrycznego fali — wyznacza go ułożenie anteny: pozioma lub pionowa. Anteny obu stacji powinny mieć tę samą polaryzację.

Porażenie prądem

Najgroźniejszy jest prąd płynący przez serce. Pomoc: najpierw odłącz zasilanie (nie dotykaj gołymi rękami), potem wezwij pomoc, sprawdź oddech, RKO.

Pozwolenie radiowe

Dokument UKE uprawniający do nadawania w służbie amatorskiej, w kategorii 1 (pełne) lub 3 (ograniczona moc i pasma). Wydawane do 25 lat.

Prawo Ohma

U = I · R: napięcie równa się prądowi razy rezystancja. Moc P = U · I = I² · R = U² / R.

Promieniowanie elektromagnetyczne (PEM)

Pole w pobliżu anteny nadawczej — nie wolno przebywać zbyt blisko anten dużej mocy; normy określają dopuszczalne natężenia.

Przemiennik

Stacja na wzniesieniu, która odbiera na jednej częstotliwości i jednocześnie nadaje na drugiej — przedłuża zasięg radiotelefonów. Często otwierany tonem CTCSS lub 1750 Hz.

Q

QRP / QRO

QRP — praca małą mocą (do 5 W CW, 10 W SSB), sport i wyzwanie; QRO — praca dużą mocą.

QSO

Łączność radiowa między stacjami.

R

Raport RST

Ocena sygnału: R — czytelność (1–5), S — siła (1–9), T — ton w CW (1–9). Typowo 59 w fonii, 599 w CW.

Rezonans

Częstotliwość, przy której reaktancje cewki i kondensatora się znoszą: f = 1 / (2π√LC). Podstawa filtrów i obwodów strojonych.

Rezystancja

Opór elektryczny dla prądu stałego, w omach (Ω). Rezystory szeregowo — sumujemy; równolegle — sumujemy odwrotności.

S

Selektywność

Zdolność odbiornika do oddzielenia sygnału od sąsiednich — zapewniają ją filtry (np. kwarcowe).

Simpleks / dupleks

Simpleks — nadawanie i odbiór na tej samej częstotliwości na zmianę; praca przez przemiennik to półdupleks z przesunięciem (np. −600 kHz na 2 m).

Skrzynka antenowa (tuner)

Układ dopasowujący antenę do nadajnika (zmienia impedancję widzianą przez nadajnik), żeby obniżyć SWR na wyjściu radia.

Służba amatorska

Służba radiokomunikacyjna do samokształcenia i badań technicznych, wykonywana przez osoby z pozwoleniem, bez celów zarobkowych.

Sporadyczna warstwa E (Es)

Nagłe, silnie zjonizowane obłoki w warstwie E (głównie latem) — otwierają 10 m, 6 m, czasem 2 m na odległości 500–2000 km.

SSB (USB/LSB)

Jednowstęgowa: bez nośnej i jednej wstęgi — oszczędna w mocy i paśmie (ok. 2,7 kHz). Zwyczajowo LSB poniżej 10 MHz, USB powyżej.

Strefa martwa (ciszy)

Obszar między końcem zasięgu fali przyziemnej a miejscem, gdzie spada pierwsza fala odbita — tam stacji nie słychać.

Superheterodyna

Najpopularniejszy układ odbiornika: mieszacz przenosi sygnał na stałą częstotliwość pośrednią (p.cz.), gdzie łatwo go filtrować i wzmacniać.

SWL (nasłuchowiec)

Short Wave Listener — osoba, która nasłuchuje pasm amatorskich i wysyła stacjom raporty (karty QSL nasłuchowe).

SWR (WFS)

Współczynnik fali stojącej: miara niedopasowania anteny do linii. 1:1 — idealnie; im więcej, tym więcej mocy odbija się z powrotem do nadajnika.

Szara linia

Granica dnia i nocy na Ziemi; wzdłuż niej dolne pasma KF (160–40 m) niosą wyjątkowo daleko.

T

Tranzystor

Element półprzewodnikowy wzmacniający lub przełączający; bipolarny (baza, kolektor, emiter) lub polowy FET (bramka, dren, źródło).

Troposfera (inwersja)

Na UKF przy inwersji temperatury fale zaginają się w troposferze — zasięgi na 2 m i 70 cm rosną do setek km („tropo”).

U

UKE

Urząd Komunikacji Elektronicznej — wydaje pozwolenia radiowe, znaki wywoławcze i przeprowadza egzaminy krótkofalarskie.

Uziemienie i odgromnik

Uziemienie odprowadza ładunki i chroni przed porażeniem; instalacja odgromowa i odgromnik chronią antenę i radio przed wyładowaniami.

V

VFO / generator

Generator o regulowanej częstotliwości — „gałka strojenia” radia. Generator kwarcowy daje stałą, bardzo stabilną częstotliwość.

W

Współczynnik skrócenia

Fala w kablu lub izolowanym przewodzie biegnie wolniej niż w powietrzu — fizyczna długość odcinka jest krótsza o ten współczynnik (np. 0,66 dla kabla z polietylenem).

Wzmacniacz (klasy A, B, C)

Zwiększa amplitudę sygnału. Klasa A — najwierniejsza, mała sprawność; B/AB — liniowe wzmacniacze mocy do SSB; C — najwyższa sprawność, ale tylko do FM i CW. Wzmacniacz mocy nadajnika to PA.

Z

Zakłócenia EMC (TVI, BCI)

Zakłócanie innych urządzeń (telewizor, radio, sprzęt audio) przez nadajnik; pomagają filtry, dławiki ferrytowe i dobre uziemienie.

Zanik (QSB, fading)

Okresowe słabnięcie i narastanie sygnału — interferencja fal biegnących różnymi drogami lub zmiany jonosfery.

Zasilacz stabilizowany

Utrzymuje stałe napięcie (np. 13,8 V) niezależnie od obciążenia; transformator, prostownik, filtr, stabilizator.

Znak wywoławczy

Unikalny identyfikator stacji nadawany przez UKE (np. SP9ABC): prefiks kraju, cyfra okręgu, sufiks. Podaje się go na początku i końcu łączności oraz co 10 min.

Zysk anteny

O ile decybeli antena promieniuje silniej w głównym kierunku niż antena odniesienia (dBi — izotropowa, dBd — dipol; 0 dBd = 2,15 dBi).